Psychologia pozytywna – na czym polega?

„Psychologia pozytywna koncentruje się na tym co sprawia, że życie jest warte życia.
Jej badania i praktyka mają wyjaśniać
tajemnicę ludzkiej siły i przyczyniać się do jej wzrostu”
(Martin E. P. Seligman)

Za moment oficjalnego narodzenia się psychologii pozytywnej uważa się rok 1998, kiedy to Martin Seligmann w swoim wystąpieniu nawoływał członków Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego do zmiany kierunku psychologii z koncentracji na ludzkich słabościach na ludzką siłę. Wspomniany Martin Seligmann należy do 15-u najczęściej cytowanych psychologów na świecie. Ten profesor uniwersytetu w Filadelfii stał się znany dzięki swojej teorii „wyuczonej bezradności”.

Swoje rozważania rozpoczął od chęci nadania psychologii jako nauki, nowego oblicza. Paradoksalnie natchnieniem do stworzena bazy psychologii pozytywnej była pięcioletnia córka Seligmanna. Psychologowie pozytywni wprost przyznają, że bazują na filozoficznych pracach Sokratesa, Platona i Arystotelesa, którzy mierzyli się z pojęciem „dobrego życia”. Obiektem zainteresowań stał się człowiek, któremu mimo trudności udaje się wieść szczęśliwe życie. Stąd też, psychologia pozytywna stawia sobie za cel wyjaśnienie jak ten człowiek tego dokonuje i tym samym opracować szereg oddziaływań jak pomóc człowiekowi w osiągnięciu szczęścia. Nacisk kładziony jest na trwałe, osobiste dyspozycje sprzyjające dobremu życiu. Inne źródła podają, że początek rozwoju psychologii pozytywnej miał miejsce w roku 2000 kiedy to ukazało się specjalne wydanie czasopisma „Amercian Psychologist” w całości poświęcone prezentacji nowego, dopiero naradzającego się nurtu.

Psychologia pozytywna koncentruje się na dobrostanie. Można sobie postawić pytanie: na ile różni się tak pojmowana psychologia od tradycyjnego podejścia w psychologii? Odpowiedź nie jest prosta. Wynika to ze złożoności i niejasności współczesnej psychologii. Wciąż przybywa subdyscyplin i odrębnych działów teoretycznych. Psychologia pozytywna koncentrując się na optymalnym funkcjonowaniu jednostek, scala dorobek wielu dyscyplin psychologii. Poszukuje wśród tradycyjnych teoretycznych, metodologicznych obszarów i ich doświadczeń jak najbardziej wszechstronnego rozpoznania i wzmacniania zdolności ludzi do osiągania osobistego sukcesu oraz dobrego funkcjonowania społeczeństwa jako całości. Nie odcina się od tradycyjnie rozumienej psychologii a wręcz przciwnie, stara się zespalać wszelkie jej dyscypliny w jedną, spójną całość.

Ponadto problem psychologii pozytywnej wynika z niej samej. Jako zupełnie nowy nurt bywa różnie charakteryzowany. Dotyczy to zarówno praktyków jak i przeciwników oraz laików. Sama nazwa akcentuje bowiem „pozytywny” charakter bez wyjaśnienia czego on właściwie dotyczy. Wiąże się to również z dychotmizacją, polegającą na tym, że to co nie należy do psychologii pozytywnej, należy uznać za psychologię negatywną. Podejmowano próby zastąpienia nazwy inną, jak narazie bezskutecznie.

Czym jest szczęście?

Psychologowie pozytywni definiują szczęście w sposób bliski hedonizmowi. Uważają je za „efekt uboczny” trzech różnych stylów życia – życia przyjemnego, zaangażowanego i pełnego sensu. Życie przyjemne (the Pleasant Life) odnosi się do odczuwania pozytywnych emocji związanych z poczuciem dumy, satysfakcji, zadowolenia. Składa się na nie również optymizm, wiara, zaufanie. Życie zaangażowane (the Engaged Life) prowadzi do szczęścia pojmowanego jako efekt podejmowanego wysiłku, zaangażowania w pracę, relizacji celów. Życie oparte na kultywowaniu właśnie tych wartości jest niezwykle bliskie według Seligmana eudajmonii Arystotelesa. Z zaangażowaniem w bliskie relacje, wspieraniem innych i uczestnictwem w życiu społecznym wiąże się życie pełne sensu (the Meaningful Life).

Zachowanie równowagi między wymienionymi powyżej trzema stylami życia ma gwarantować satysfakcję życiową, szczęście, spełnienie.

Cele naukowo-badawcze psychologii pozytywnej

Głównym postulatem psychologii pozytywnej jest stworzenie wyczerpującego spisu walorów, cnót, sił człowieka. Wynikiem prac pod kierunkiem Christophera Petersona była lista cnót i sił charakteru (określana skrótem CVS) ,cenionych we wszystkich kulturach i społecznościach (character strenghts and virtues classiffication) zwana un-DSM-1.

Znalazły się wśród nich między innymi: mądrość i wiedza, odwaga, humanitaryzm, sprawiedliwość, umiar, transcendencja. Przy wyborze kierowano się kryterium transkulturowym, pierwotnym charakterem i plastycznością cnót. Doprowadziło to do stworzenia metod pomiaru poczucia szczęścia i sensu życia.

Za kolejny cel obrano opisanie specyficznych dla człowieka pozytywnych doświadczeń, dobrostanu i tego co oznacza szczęśliwe życie. Wyodrębniono trzy ścieżki prowadzące do satysfakcjonującego życia. Istotne jest dbanie o codzienne przyjemności, delektowanie się codziennością, odbieranie bodźców wszystkimi zmysłami. Ma to zabarwienie hedonistyczne. Angażowanie się w działania pozaosobowe na rzecz innych osób, instytucji również powoli na wzmacnianie wewnętrznego poczucia sensu.

Cele aplikacyjne psychologii pozytywnej

Seligmanowski przepis na szczęście znajduje zastosowanie w wielu obszarach, zarówno w stosunku do osób młodych jak i starszych, zdrowych i niepełnosprawnych, chorych psychicznie i somatycznie. Psychologia pozytywna obejmuje:

• Pozytywną diagnozę – skupia się na pozytywnych zasobach jednostki, jej cnotach, wartościach w przeciwieństwie do klasycznej psychologii, co stanowi punkt wyjścia do dalszej pracy i rozwoju

• Pozytywną prewencję – polega na towarzyszeniu jednostce w przebiegu zmian i stymulowaniu do podejmowania kolejnych kroków w kierunku wykorzystania całości zasobów; dotyczy to zarówna pojedyńczych osób jak i całych rodzin, instytucji

• Pozytywną interwencję psychologiczną oraz pozytywną psychoterapię – skierowana jest do osób z zaburzeniami emocjonalnymi i zachowania, kładzie nacisk na to, co w osobie silne, na wzmacnianiu tego a nie koncentrowaniu na słabościach

Psychologia pozytywna znajduje zastosowanie również w poradnictwie indywidualnym. Fordyse, Emmons oraz Lyubomirski w swoich badaniach udowodnili, że codzienna refleksja i wyrażanie wdzięczności za udane momenty sprawiają, iż wzrasta subiektywne poczucie zadowolenia z życia. Jedną z metod proponowaną przez praktyków jest metoda ośmiu kroków polegająca na wykonywaniu następujących ćwiczeń:

• Wyrażanie wdzięczności za sukcesy

• Pomaganie innym przy każdej nadarzającej się okazji

• Rozkoszowanie się chwilą i zachowywanie tych chwil w pamięci

• Dziękowanie osobom, które nam pomogły

• Porzucanie gniewu, żalu; przebaczanie

• Pielęgnowanie przyjaźni i kontaktów rodzinnych

• Gimnastyka, wypoczynek, czyli coś dla ciała

• Rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem

Psychologia pozytywna w biznesie

Psychologia pozytywna daje możliwości oddziaływania na rozwój indywidualny i społeczny. Zauważono, że w psychologii zarządzania koncentrowano się raczej na negatywnych zjawiskach i problemach. Zaczęto więc interesować się odmiennym spojrzeniem na efektywne zarządzanie. Positive Organizational Scholalarschip (POS), czyli nauka o pozytywnej organizacji stanowi nowy trend. Skoncentrowany jest na organizacji jako środowisku społecznym, jego dynamice i dążeniu do wspomagania twórczości, witalności, kultywowaniu ponadprzeciętnych osiągnięć. Podkreśla się rolę takich cech jak kreatywność, optymizm, zaangażowanie w pracę, poczucie samorealizacji. Poszanowanie wartości pracownika nie tylko procentuje jego satysfakcją z życia ale też zaangażowaniem w pracę i coraz lepszym funkcjownowaniem organizacji. Chodzi o to by osoba doznała „przepływu” („flow”). To pojęcia tworzył Csikszentmihalyi i oznacza ono stan, w którym osoba jest pochłonięta fascynującym zadaniem, któremu towarzyszy poczucie satysfakcji życiowej. Podczas tego stanu dochodzi do „paradoksu kontroli”. Osoba wykonująca czynność ma poczucie, że czynność dzieje się sama, że jest całkowicie pochłonięty przez wykonywane zadanie. Z drugiej jednak strony pełne zaangażowanie i sprawność funkcjonowania daje poczucie panowania nad sytuacją. Stan „flow” to stan samoświadomości, kiedy osoba skupia się na sobie i zadaniu, jednocześnie odcinając się od otaczającego świata, osób. Nawiązując do psychologii pozytywnej w biznesie, pozytywne myślenie i osiąganie stanu „flow” wspomaga pracę i wzmacnia odczuwanie satysfakcji z nią związaną. Ciekawe wydają się badania, które potwierdzają powyższe stwierdzenia. Grupa badawcza pod kierownictwem Alice Isen na Cornell University podjęła się badania lekarzy. Okazało się, że grupa, która podczas rozwiązywania skomplikowanego problemu medycznego otrzymała paczkę cukierków, co skutkowało odczuwaniem pozytywnych emocji, rozwiązywała problem szybciej i skutecznej. Grupa, która cukierów nie otrzymała, rozwiązywała problem wolniej. Alice Isen po 20 latach badań podsumowała, że ludzie którzy odczuwają przyjemność są bardziej kreatywni, elastyczni i otwarci na informacje.

Psychologia pozytywna a praktyka kliniczna

Nie dało by się uprawiać psychologii bez zastosowania jej w praktyce klinicznej. Klasyczna psychologia skupia się na redukowaniu negatywnych objawów, doprowadzaniu pacjenta do stanu równowagi psychicznej. Według Seligmana powinno się zmienić mówienie o swoich problemach na zupełnie inny tryb psychoterapii. Znajduje to między innymi swoje zastosownie w terapii krótkoterminowej w nurcie Neurolingwistycznego Programowania. Skoncentrowanie na deficytach pacjenta może doprowadzić do zakłóceń w relacji pacjent-terapeuta. W zależności od rodzaju zaburzenia oddziaływanie terapeutyczne miałoby przybierać inną formę.

W depresji, psychoterapia pozytywna kładzie nacisk na wzmacnianie poczucia satysfakcji życiowej, subiektywnie odczuwanego sensu, wzmacnianie charakteru. Uzyskuje się to między innymi za pomocą specyficznych ćwiczeń. W depresji stosuje się na przykład narracje dotyczące swojego życia w duchu „życia jako księgi” McAdamsa, codzienne zapisywanie pozytywnych doświadczeń, sześciotygodniową grupową terapię pozytywną lub biblioterapię.

Pozytywne emocje oddziaływują na stan zdrowia przez wpływ na układ immunologiczny, pośredniczą miedzy myśleniem a działaniam oraz podwyższają koncentrację na ważnych dla zdrowia informacjach. Znajduje to zastosowanie w leczeniu chorób somatycznych. Buforują stres oraz wpływają na lżejszy przebieg chorób takich jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca. Wpływ pozytywnego myślenia na funkcjonowanie fizyczne został zweryfikowany empirycznie. Wyniki badań przeprowadzonych w latach ’90 na Uniwersytecie w Kentucky na zakonnicach pokazują, że kobiety, które wyrażały w swoich narracjach więcej pozytywnych emocji, żyły 10 lat dłużej od tych, które tych emocji wyrażły niewiele.

Oddziaływanie grupowe oparte na stymulacji poznawczej zorientowane na pobudzaniu procesów pamięciowych, kojarzenia, logicznej ekspresji myśli znajduje zastosowanie w psychoterapii schizofrenii i innych zaburzeń zachowania.

Przepis na szczęście

Uwieńczeniem wieloteniej pracy psychologów pozytywnych stał się przepis na szczęście poparty licznymi badaniami empirycznymi przeprowadzonymi głównie za pośrednictwem Internetu. Wnioski były następjące:

• Standard życia, wielkość pensji oraz jej wzrost nie ma żadnego wpływu na odczuwanie szczęścia

• Stan zdrowia jedynie w niewielkim stopniu wpływa na satysfakcję z życia

• Aktywności takie jak zakupy, zarabianie pieniędzy nie dają długotrwałego stanu zadowolenia

• Im bardziej staramy się być szczęśliwymi, tym bardziej stajemy się nieszczęśliwymi

• Inni ludzie dają szczęście - bez przyjaciół i bliskich nie ma pełni życia

• Optymiście lepiej funkcjonują zarówno w pracy jak i życiu osobistym

Negatywna strona pozytywnej koncepcji

Psychologowie pozytywni w sposób niezwykle spójny i intrygujący przedstawiają nową koncepcję dając nadzieję, że optymizmu można się nauczyć a szczęście jest w zasięgu ręki. Warto by zastanowić się na ile wysuwane postylaty czy przepisy na szczęście odbiegają od tego co już wiemy i co można odnaleźć w wiedzy potocznej? Poddaje się w wątpliwość zasadność dawania rad klientom. Formułowanie 8 kroków do szczęścia jest osadzone w klimacie dawania rad i mówienia innym jak mają żyć. To pierwszy zarzut przeciwko psychologii pozytywnej.

Kolejny zarzut wynika z prac Davida Lykkena, który prowadząc badania nad genetycznymi determinantami poczucia satysfakcji z życia sformułował interesujące wnioski. Badania bliźniąt pokazały, że zadowolenia z życia pozostaje w silnym związku z programem genetycznym. Możnaby zastanawiać się nad pytaniem „Czy można być bardziej szczęśliwym niż pozwalają nam na to geny?”. Gdyby odpowiedź byłą przecząca to wszelkie rady i starania psychologów pozytywnych zdałyby się na nic.

Wielu praktyków spoza kręgu psychologii pozytywnej zarzuca jej, że przybiera skrajnie separatystyczny charakter. Mimo iż wiadomo, że czerpie ona insprację z humanistycznego podejścia to poddaje je krytyce. Podkreślane jest nieustannie nowatorstwo nurtu bez odwołań do wcześniejszych i współczesnych teorii podejmujących tematykę szczęścia np. koncepcji poczucia koherencji Antonovsky’ego, salutogenezy, badań Hobfolla, S. Kobasy, E. Werner. Stawia to pod znakiem zapytania deklaracje o chęciach integrowania wszystkich gałęzi psychologii w celu stworzenia zbalansowanej, neutralnej nauki.

Zastrzeżenia budzi również sposób stosowania pojęć. Wiele z nich jest niejasnych i odbiega od ustalonych znaczeń. Skierowane jest to raczej do czytelnika bez psychologicznego wykształcenia niż praktyków, naukowców. Uświadamianie natomiast, takiemu czytelnikowi, że jest niewystarczająco szczęśliwym, może wzbudzić tendencje indywidualistyczne i narcystyczne.

Uważa się również, że warsztat badawczy psychologów pozytywnych pozostawia wiele do życzenia. Niedociągnięcia o charakterze metodologicznym: brak skal kontrolnych, wątpliwe narzędzia i procedura badania to tylko niektóre argumenty przeciw.

Psychologia pozytywna jak każda nowa i prężnie wkraczająca na arenę naukową koncepcja nie zostanie pominięta przez głosy krytyki. Nie odbiera jej to jednak tego co wnosi wartościowego. Z pewnością miną lata zanim wszystkie postylaty osiągną ostateczny kształt. Warto jednak uważnie przyglądać się temu co na naszych oczach się naradza. Psychologia pozytywna zajmuje się ważna sferą ludzkiego funkcjonowania. Dąży do szczegółowego opisania i empirycznego zweryfikowania użytecznej wiedzy. Zmienia się dynamicznie niestannie kształtując swoją odrębność a zarazem spójność z resztą psychologii. Z dużym i wciąż rosnącym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że psychologia pozytywna bedzie odgrywać ważną rolę. Zainteresowanie jej owocami rośnie, przybywa zwolenników, instytucji programów szkolenia. To jednak co najważniejsze odnosi się do świeżości. Psychologia pozytywna jest niezwykle kontrowersyjna, nowa a co za tym idzie, interesująca co daje jej niezwykle szanse przetrwania i rozwoju.